Etymologia

W polskiej demonologii ludowej trudno znaleźć jednorodne określenie postaci krasnoludka. Właściwie każdy region posługuje się inną nazwą i przypisuje jej inne zachowania. Ma to oczywiście związek z obcymi wpływami, na które nałożyły się również rdzenne wierzenia ludowe.

Najczęściej spotykane określenia krasnoludków to:

Krasnal
Gnom
Skrzat (pomorskie i wielkopolskie, śląskie)
Krasny ludek
Kłobuk (warmińsko-mazurskie)
Chobołt/chobołd (warmińsko-mazurskie)
Kauka
Kobold (warmińsko-mazurskie)
Karzełek (pomorskie)
Kraśnię (Kaszuby, pomorskie)
Kraśniak
Liliput
Domowy, domowoj (Białoruś, lubelskie, białostockie)
Uboże (staropolskie, w większości regionów)
Piędzimężyk
Plonek (sieradzko-kaliskie)
Latawiec (mazowieckie)
Domowik (podlaskie)
Skarbnik, Skarbek – duch opiekuńczy kopalni w folklorze górniczym Górnego Śląska, Bochni i Wieliczki
Podziomek
Inkluz (śląskie)
Wąż (szczątkowo wśród Łemków, Gorlice)

Wśród najbardziej popularnych nazw znajdują się: skrzat i krasnoludek. Spróbujmy prześledzić etymologię tych nazw. W „Słowniku etymologicznym” A. Brücknera znajdujemy następującą definicję skrzata i krasnoludka:

SKRZAT „W słowniczku z r. 1500: duchy rodowe, lary (rzymskie), skrzatkowie, ich zowiemy mali ludzie,
w znacznie starszym rękopisie: mali ludzie (pigmeus) krzat (zamiast skrzat); do dziś u ludu znany jest i skrzot, powszechne u Słowian Zachodnich; u Czechów szkratek, skrzitek, u Słoweńców szkrat(el). Prasłowiańskie uboże czy dziada (lub domowego) zastąpił więc niemiecki schratt , „duch leśny, dziki mąż”, staroniemiecki scrat(o).” 10

KRASNOLUDEK (kraśnię, krasnalek, kraśniak), karzełek (od czerwonej czapeczki nazwany).11
Indira Malcher w swym artykule „Postać krasnoludka w polskiej demonologii ludowej” dowodzi pochodzenie krasnoludka od owej właśnie krasności. 12

KRASNY „W XV wieku też rzadka oboczna postać kraśni czerwony, barwny, piękny, urodziwy, wspaniały od XIV wieku, dziś poet. i dial. (np. kasz.-słowi. Krwsni – kolorowy, pstry; rumiany na twarzy, świeży, piękny (…)”13

Według niej „Wyjątkowo w rodzimych źródłach pojawia się wytłumaczenie nazwy krośnięta, które są kaszubskimi odpowiednikami kraśniąt, krasnoludków, wywodzące ją z sanskrytu, gdzie kare – znaczy chudnąć, krea – chudy, lichy; natomiast czeskie krasti – chudnąć, umniejszać się. Dlatego też na Kaszubach wymiennie stosuje się nazwę dremni albo z rzadka drebni tj. drobni, maleńcy.”14

10 A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1957
11 Ibidem
12 I. Malcher, Postać krasnoludka w polskiej demonologii ludowej (w): Literatura ludowa, s. 32
13 F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1966–1969, III, s. 64
14 I. Malcher, Postać krasnoludka w polskiej demonologii ludowej (w): Literatura ludowa, s. 32

Teksty i zdjęcia w artykule pochodzą z poprzedniej wersji witryny i są autorstwa Agencji Reklamowej Wanilia.