Genealogia krasnoludków

Potwierdzeniem tej tezy jest także fakt, że postać krasnoludka była popularna na ziemiach zamieszkiwanych przez Słowian Zachodnich ¹(Czechy -  skritek, Słowacja, Mazury, Pomorze, Wielkopolska, Śląsk, Łużyce - kraśniaki, krośnięta, krasnoludki), czyli będących pod dużym wpływem germańskim. ²

Rdzenna Słowiańszczyzna nie znała tej postaci, choć możliwe, że pojawiała się ona jako hybryda, na którą składały się dawne wierzenia słowiańskie poddane wpływom germańskim.

Etnografowie umieszczają postać krasnoludka w demonologii ludowej, czyli obszarze wierzeń w duchowe istoty, które towarzyszą człowiekowi od wieków. Zalicza się je z reguły do duchów opiekuńczych domowego ogniska, które pomagają człowiekowi i pomnażają jego majątek. Z reguły – bowiem zdarzają się odstępstwa od łagodnego charakteru tego ducha opiekuńczego.

Według niektórych świadków duchy te rodziły się same z siebie, czasami były duszami zmarłych dorosłych i przedwcześnie zmarłych dzieci, czasami widziano w nich po prostu postacie anielskie. W "Polskiej demonologii ludowej" L.J. Pełki można znaleźć takie opisy:

"Duchy te pochodziły z dusz morderców albo ludzi, którzy nie wyspowiadali się przed śmiercią" ³
"Były to dusze tych zmarłych, których domownicy krzywdzili przed śmiercią" ⁴

Problem rodowodu duchów opiekuńczych najszerzej poruszony jest właśnie w "Polskiej demonologii ludowej":

"Analiza zebranych wypowiedzi informatorów wskazuje na fakt występowania kilku wersji rodowodów demonów opiekuńczych. Wywodzi się je z określonych dusz ludzkich (morderców, pokutujących grzeszników, wisielców, oszustów, zmarłych bez spowiedzi czy ludzi nie ochrzczonych, ale również ludzi dobrych, krzywdzonych za życia), bądź też z mocy działania boskiego czy diabelskiego. W nielicznych natomiast przypadkach wyrażano pogląd, iż istoty te mogą być wyhodowane przez człowieka z jajka czarnej kury lub rodzą się samoistnie w rozpadlinach skalnych. ⁵

Dla uzupełnienia wiedzy o pochodzeniu krasnoludków i im podobnych duchów opiekuńczych warto przytoczyć hipotezę Jerzego Cieślikowskiego z "Baśni Konopnickiej". Według niej antenatami krasnoludków są dwie "pragrupy": mityczni Pigmeje (często nazywani z racji wzrostu liliputami) i rzymskie lary i penaty – bóstwa opiekuńcze domowego ogniska. ⁶

"Najstarszym źródłem wiedzy o Pigmejach jest Iliada. (...) Pigmeje mieli mieszkać w środkowej Afryce i byli wraz z Anteuszem, z którym się przyjaźnili, dziećmi Matki Ziemi. Gdy zmęczony Anteusz spał, jego przyjaciele podróżowali po nim bezpiecznie. Niewątpliwie ten obraz stanowi antecedencję Gulliwera w krainie Liliputów (...)" ⁷

Na postać krasnoludka występującego w polskich wierzeniach ludowych złożyło się więc wiele czynników. Nie można zapomnieć jednak o jednym. Ekspansywna chrystianizacja Słowiańszczyzny objawiająca się walką
z zabobonami, czyli tradycyjnymi wierzeniami religijnymi, doprowadziła do degradacji duchów opiekuńczych
i przesunięcie ich w sferę nieszkodliwych tradycji, a nawet bajek.

"Dawne wierzenia religijne oraz związane z nimi praktyki i obrzędy, likwidowane przez chrześcijaństwo i ostro rugowane z życia społecznego znalazły schronienie w lokalnych kulturach ludowych na zasadzie inercji tradycji (...) W konsekwencji liczne wątki chrześcijańskie przeniknęły do kultury ludowej. Dało to podstawy do procesu tworzenia się specyficznych słowiańsko-chrześcijańskich wyobrażeń demonicznych oraz przyporządkowanych im praktyk i czynności magiczno-religijnych." ⁸

Zajrzyjmy jeszcze do encykliki papieża Innocentego VII z 1484 r., zatytułowanej "Summis desiderantium":

"Wiele osób męskiego i żeńskiego rodzaju, zapominając o zbawieniu duszy i wierze katolickiej, wdaje się
z demonami (...) sprowadzając zniszczenie i zbrodnie za pomocą czarów, zaklęć i innych haniebnych wieszczbiarskich wykroczeń, skutkiem czego niszczeją i giną nowo narodzone dzieci, zwierzęta, plony pól, winnice i owoce w sadach, ponadto złe te istoty bólem i udręczeniem nawiedzają ludzi i zwierzęta, odbierają mężczyznom zdolność płodzenia, a kobietom poczęcia, przeszkadzają mężom i żonom wypełniać wzajemne obowiązki małżeńskie, wreszcie w bluźnierski sposób wypierają się wiary." ⁹

1 I. Malcher, Postać krasnoludka w polskiej demonologii ludowej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999, s. 29–30
2 S. Urbańczyk, Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław 1991, s. 134
3 Archiwum Katedry Etnografii i Etnologii Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (w): L. J. Pełka, Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987, s. 136
4 Ibidem
5 Ibidem, s. 137
6 J. Cieślikowski, Baśń Konopnickiej, Zeszyty literackie, Wrocław, s. 116
7 Ibidem, s. 115
8 L.J. Pełka, Polska demonologia ludowa, s. 12–13
9 Ibidem, s. 13

Teksty i zdjęcia w artykule pochodzą z poprzedniej wersji witryny i są autorstwa Agencji Reklamowej Wanilia.